گوهره عشق

  درس اول : ستایش خدا

تحمیدیه : در لغت به معنای حمد و ستایش و گفتن «الحمدالله» است و تحمیدیه در اصطلاح ادبی، سخنی زیبا به شعر یا نثر است در ستایش خداف نعت نیز ذكر نام و ادای احترام به پیامبر و بزرگان دین و ستودن ایشان است كه معمولاً در خطبه ها و دیباچه های كتاب ها می آید. در همه ی تحمیدیه های زبان فارسی نوعی براعت استهلال دیده می شود. در این معنا كه نویسنده یا سراینده در مقدمه و آغاز خطبه ی كتاب، ضمن ستایش خدا و پیامبر، به ذكر الفاظی می پردازد كه با محتوا و مضمون كتاب پیوند دارد و به موضوعی كه در آن باب سخن خواهد گفت : به تعریض اشاره می كند. تحمیدیه ها علاوه بر ارزش های ادبی و هنری، حاوی مضامین مهم اخلاقی،‌معنوی و تربیتی نیز هستند.
تحمیدیه ستایش خدا گزیده ای از مقدمه ی مثنوی «گل و نوروز» خواجوی كرمانی( متوفی به سال 750 قمری) است. «گل و نوروز» یكی از مثنوی های خمسه خواجوست . در این تحمیدیه ، شاعر به بعضی صفات پروردگار همچون آفریننده ی موجودات خاكی و افلاكی، آفریننده ی بهار و آورنده ابر، فراتر از وهم و چون و چرا اشاره دارد و در پایان به نعمت پیامبر(ص) و مقام والای حضرتش می پردازد.

  معنی شعر ستایش خدا

بیت 1 :
سخن خود را با ستایش خداوندی آغاز می كنم كه هم چون نقاش هنرمند، پدیده های این جهان خاكی را در نهایت زیبایی آفرید و ستارگان را با مهره هایی تابناك خلق كرده، به فرشتگان آسمانی چهره هایی زیبا و تابنده چون ماه بخشید.

بیت2 :
به نام آن خدایی سخن را آغاز می كنم كه نفس های بهار را خوشبو و معطر ساخت و به كبك كوهسار، شیوایی سخن و نغمه سرایی آموخت.

بیت 3 :
خداوند بخشنده ، گوهری درخشان و گران بهای باران را به ابر كه بر آسمان خیمه زده است بخشیده و از دهان صبح خندان انوار طلایی خورشید را بر سر جهان می افشاند.

بیت 4 :
او خدایی است كه ذاتش به علت نیازی ندارد زیرا خود علت العلل است . در او ضعف و ناتوانی راه نمی یابد و در اداره ی عاملم از سوی او ، هیچ نقصی نیست، او قادر مطلق است.

بیت 5 :
نه خیال و گمان آدمی می تواند به آستان با عظمت پروردگار راه یابد و به او نزدیك شود و نه عقل قادر است به ذاتش پی ببرد.

بیت 6 :
او یگانه است و شریكی ندارد زیرا نیازی ندارد ولی با همه كس هست، زیرا همه به او محتاجند. همه فانی اند، تنها خداست كه می ماند.

بیت 7 :
قدرت خداوند در آفرینش چنان است كه گاه از پدیده ای، پدیده ی دیگر اما كاملاً متفاوت با آن را آفرید. او روشنی را در آتش گذاشت. در افعی پادزهر او را نهاد. از نیش زنبور، عسل گوارا را پدید آورد و گل زیبا و لطیف همیشه بهار را از درون ساقه ی پرخار نمایان كرد.

بیت 8 :
خداوند گل نرگس را هم چون پیاله ای زرین در فضای باغ نهاده است و تماشای آن همانند نوشیدن شراب، آدمی را مست و سرخوش می كند.

بیت 9 :
هیچ كس قادر به شناخت ذات پروردگار نیست، زیرا از نظر چگونگی هستی، بین پروردگار و بنده شباهتی نیست تا انسان بتواند از راه مقایسه، به ذات پروردگار پی ببرد.

بیت 10 :
خداوند كریم ابتدایی نداشته و پایانی هم نخواهد داشت . او ازلی و ابدی است.

بیت 11 :
آن خدای عزت بخش یتیمی را به مقامی آن چنان رساند كه او را دوست خود نامید و او را پائین ترین رتبه و درجه به بالاترین مقام یعنی معراج رسانید.  

تسلط سعدی (691-606) بر مضامین تغزلی ،‌پند و اندرز و نعمت و ستایش خداوند – جل و علا – پیامبر بزرگ اسلام (ص) كه با زبانی رسا و بی تكلف بیان شده، بر همه روشن است. بخشی از دیباچه بوستان سعدی را با عنوان «فی نَعْت سیّد المرسلین – علیه الصّلوة و السلام» در كتاب آمده است.  

  معنی ادبیات نعت پیامبر :

بیت 1 :
رسول اكرم (ص) دارای ویژگیهای اخلاقی بسیار پسندیده و زیبایی است او بر انسان ها پیامبر است. شفاعت كننده ی امت خود در روز محشر خواهد بود.

بیت 2 :
حضرت محمد (ص) خود بر پیامبران گذشته مقام پیشوایی دارد. او در راه دین، راهنمای بندگان خداست. او حافظ دین خداست و كسی است كه جبرئیل بر او فرود آمد.

بیت 3 :
پیامبری كه هنوز وحی را بر او تمام نشده – با رسالت خود آثار همه ی ادیان را منسوخ و باطل كرد.

بیت 4 :
چون پیامبر (ص) در برابر درخواست مشركات تصمیم به انذار و بیم دادن آنها گرفت، به ما اشاره كرد و با معجزه خود آنها را به دو نیم كرد.

بیت 5 :
هنگامی كه آوازه و شهرت پیامبر در جهان پیچیده ، در قدرت و عظمت ساسانیان كه در آن زمان از قدرت های بزرگ جهان بودند – خلال و تزلزل پدید آمد.

بیت 6 :
یك شب براسب خود نشست، طبقات آسمان را پشت سر گذاشت و به خاطر مقام و منزلتی كه داشت تا بدان جا رفت كه حتی فرشته وحی، جبرئیل نیز اجازه ورود به آنجا را نداشت.

بیت7 :
پیامبر (ص) در شب معراج فاصله ی خود تا پروردگار را چنان شتابان پیمود كه در آسمان هفتم، جبرئیل از همراه با او بازماند.

بیت 8 :
پیامبر اكرم (ص) به جبرئیل امین گفت كه تو آورنده ی وحی هستی، پس بالاتر بیا.

بیت 9 و 10 :
جبرئیل پاسخ داد كه : بیش از این امكان پیش آمدن برای من نیست ، من در همین جا خواهم ماند زیرا دیگر در بال هایم قدرت پرواز نیست . اگر بیش از این ذره ای پیشتر بیایم، نور تجلی خداوند پرهایم را خواهد سوخت.

بیت 11 و 12 :‌
ای پیامبر خدا بر همه انسانها كه درود خدا بر تو باد – من می توانم درباره صفات پسندیده ی تو سخنی بگویم زیرا تو آن كسی هستی كه پروردگار عالم او را ستوده و جبرئیل را به ستایش او امر كرده.

بیت 13 :
آسمان با آن همه رفعت و بلندی، در برابر مقاوم و عظمت تو احساس سرافكندگی كرد.خداوند از همان زمان كه هنوز آدم را نیافریده بود تو را برای پیامبری در نظر داشت.

بیت 14 :
ای پیامبر، تو هدف نهایی آفرینش بوده ای همه چیز به خاطر تو دید آمده است.

بیت 15 :
ای پیامبر عظیم الشأن، سعدی كه خود به كمال نرسیده است ، هرگز نمی تواند با بیان ناقص عظمت و كمال تو را وصف كند. درود بر تو باد.  

  خودآزمایی : درس 1 :

  1 – این بیت حافظ با كدام بیت از متن درس قرابت مفهومی دارد؟
نگار من كه به مكتب نرفت و خط ننوشت
به غمزه مسئله آموز صد مدرس شد

پاسخ : یتیمی كه ناكرده قرآن درست
كتب خانه ی چند ملت بشست  

  2 – این بیت به كدام واقعه اشاره دارد، از آن چه می دانید؟
شبی برنشست از فلك بر گذشت
به تمكین و جاه از ملك برگذشت

پاسخ : این بیت به شب معراج اشاره دارد. در شب معراج ، حضرت محمد(ص) به امر خداوند تبارك و تعالی به سوی او عروج كرد و به مقامی رسید كه هیچ یك از خلایق به آن مقام نرسیده و نخواهند رسید. معراج درخشانترین و برجسته ترین معجزه ی رسول اكرم بوده زیرا خداوند هیچیك از انبیاء و رسولان را به چنین فضیلتی مشرف نكرد.  

  3 – تحقیق كنید كه چرا به خانه ی كعبه «بیت الله الحرام» گفته می شود؟

زیرا این مكان همیشه مورد تقدس و احترام بوده و در آن جنگ، ستیز و شكار ممنوع بوده است.  

  4 – امروزه فارسی زبانان به جای «تجلیل» از چه واژه ای استفاده می كنند؟

بزرگداشت  

  5 – در مصراع «نهد زرین قدح در صحن بستان » منظور از قدح زرین چیست؟

گل نرگس  

  6 – چه رابطه ای میان عطارد، دوات و خامه وجود دارد؟

در افسانه های یونان عطا و همیشه پیام آور خدایان بوده است ، به این خاطر او را دبیر فلك نامیده اند. دبیر(نویسنده) با دوات و خامه سر و كار دارد از این رو ، «عطارد» دوات و خامه ، واژه های مراعات نظیرند.  

  7 – آیه های زیر (26 و 27 الرحمن) با كدام بیت درس قرابت معنایی دارند؟
«كل من علیها فان» . «و یبقی وجه ربكّ ذو الجلال و الاكرام»

كسی با او نه و او با همه كس
نماند هیچ كس، او ماند و بس