تبلیغات
red love - تاریخ ایران وجهان
red love

مدیر وبلاگ : asal roohi

تاریخ ایران وجهان

دوشنبه 26 بهمن 1388  ساعت: 11:24 ب.ظ

نظرات() 

  قسمت اوّل: تاریخ ادبیات ایران
درس اوّل - خط و زبان در ایران پیش از اسلام



  الف) خطّ

تاریخ پیدایی خط، به درستی معلوم نیست. این اندازه روشن است كه نخستین نوشتارهای انسان، بسیار ساده و ابتدایی بوده است؛ به این معنی كه با طرزی به دور از ظرافت تصویر چیزها را می­كشیدند و به این ترتیب مقصود خود را به دیگران می­فهماندند. به این نوع خط « خط تصویری »‌ می­گویند. خط تصویری به تدریج تكامل پیدا كرد و پس از گذشتن از مرحله­ علامت­نویسی (معنی نگاری) به مرحله­ی الفبایی قدم گذاشت. الفبا برای اولین بار در میان فنیقیها، كه در سرزمین فنیقی (لبنان كنونی و حوالی آن) سكونت داشتند، رواج پیدا كرد و از آنجا به سایر جاها پراكنده شد. ایرانیان در دوره­ پادشاهی مادها، علامتهای میخی بابلی را اقتباس كردند و مانند فنیقیها، از آن الفبایی مستقل ترتیب دادند. خط میخی: الفبایی را كه ایرانیان در عهد باستان به كار می­بردند، خط میخی نام نهاده­اند. این نام گذاری از آن جهت بوده­ است كه برای نوشتن آن از میله­ آهنی كوچك یا چوبی شبیه به میخ استفاده می­كردند و خطهایی كه با آن بر لوحه­های گلی نقش می­كردند شبیه به میخ بود. این خط كه می­توان آن را خط « هجایی » نامید، دارای سی و شش حرف (هجا) بود و از چپ به راست نوشته می­شد. خط اوستایی: تاریخ اختراع خط اوستایی را اواخر دوره­ ساسانی دانسته­اند. از این خط برای نوشتن متون دینی مربوط به آیین زردشتی، به ویژه كتاب اوستا استفاده شده است. این خط از راست به چپ نوشته می­ شد و چهل و چهار حرف داشت. خط پهلوی: خطی را كه ایرانیان در عصر اشكانی و ساسانی به كار می­برند و تا چند قرن بعد از اسلام هم به كار می­رفته است، خط « پهلوی» می­نامند. كلمه­ی «پهلوی» اصلاً‌ از واژه­ی «پژتو» گرفته شده كه اسم قوم اشكانی بوده است.
خط پهلوی كه قسمت عمده ادبیات پارسی میانه بدان نوشته شده دارای اصلی آرامی (یكی از خطوط سامی) است. این خط بیست و دو حرف (هجا) داشته و به مانند اوستایی از راست به چپ نوشته می­شده است.
 



  ب) زبان

زبان ایرانیان پیش از اسلام – كه مادر و ریشه­ زبان روز ایران است – پارسی (فارسی) نامیده می­شود. این زبان از شاخه­ زبان­های هندو اروپایی است و به سه دوره­ی جداگانه تقسیم می­شود :
1. فارسی باستان: كه در دوره­ی هخامنشی رایج بوده و فرمانها و نامه­های شاهان به آن زبان نوشته می­شده است.

2. فارسی میانه (پهلوی): زبانهای ایرانی میانه به دو گروه عمده­ شرقی و غربی و هر كدام از این دو گروه خود به دو شاخه­ی شمالی و جنوبی تقسیم می­شوند: شاخه­ شمالی از گروه غربی را «پهلوانیك » (پارتی) و شاخه­ جنوبی از گروه غربی را « پارسی میانه »‌ می­گویند. از شاخه­ شمالی یا پهلوانیك آثار زیادی در دست نیست اما از شاخه­ی جنوبی (پارسی میانه) نگارشته­ها و نوشته­های بسیار موجود است.

3. فارسی نو: پس از ورود اسلام به ایران زبان فارسی با استفاده از خط (الفبا) عربی به مرحله نوینی گام نهاد كه در اصطلاح بدان فارسی نو (دری) گفته می­شود.
 



  پیوستگیهای فرهنگی و ادبی دوره­ ساسانی با عصر اسلامی

نوشته­های پارسی میانه كه از روزگار ساسانیان به دست ما رسیده است. تنها بخشی از ادبیاتی است كه در آن زمان وجود داشته است. آثار فراوان دیگری به پارسی میانه وجود داشته كه مصنّفان اسلامی از آنها نام برده­اند. برخی از آنها را هم به زبان عربی ترجمه كرده بودند.
از مهم­ترین این نوشته­ها می­توان كتاب «خدای نامه»‌ را نام برد كه در اواخر عهد ساسانی پدید آمد و در نخستین سده­های اسلامی چند بار به عربی ترجمه شد.
از روی ترجمه­های خدای نامه «سیرَالملوك» ‌ها و «شاهنامه» های متعددی پرداخته شد كه یكی از آنها شاهنامه­ی منثور "ابومنصور عبدالرزاق توسی" است. در كتابهای اخلاقی و آموزش فارسی مانند قابوس نامه، بحرالفواید، نصیحته الملوك و اخلاق ناصری از اندرز نامه­ها و پند نامه­ها و پندهای عصر ساسانی كم و بیش استفاده شده است.
در زمینه­ ادبیات داستانی، علاوه بر روایات پهلوانی و تاریخی، وجود كتابهایی مانند هزار افسانه یا داستانهای مربوط به خسرو و شیرین و هفت پیكر كه به دوره­های پیش از اسلام باز می­گردد، گذشته­ی ادبی پرباری را نشان می­دهند.
 



  زبان و ادبیات در ایران بعد از اسلام

در گذشته، دوره­های تاریخ ادبیات را بر مبنای سلسله­ها تقسیم بندی می­كردند مانند: شعر دوره­ی غزنوی یا ادبیات دوره­ی مغول. اما امروزه سیر ادبیات فارسی را بر منبای شاخصها و سنتهای ادبی و با توجه به افراد شاخص و سنت­گذار تقسیم­بندی می­كنند. منظور از شاخصها و سنت گذاران، افرادی هستند. كه مهمترین ویژگیهای ادبی یك مقطع را می­توان در آثار آنها پیدا كرد.
تقسیم دوره­های ادبی بر این مبنا، لزوماً با تقسیمات سیاسی، تاریخی و جغرافیایی همخوانی و هماهنگی ندارد. گاهی شاعری كه از نظر زمانی در دوره­ای زندگی می­كند از لحاظ ادبی و فكری در دوره­ پس یا پیش از خود قرار می­گیرد.
با توجه به همین اصل كلی و صرف نظر از جریانهای تاریخی، قلمرو بحث این كتارب را در باب ادبیات ایران بعد از اسلام به چند دوره تقیسم می­كنیم.
 



  خود آزمایی درس اول
1) الفبا، برای اولین بار در میان كدام یك از اقوام و در چه زمانی رواح رواج پیدا كرد؟

در میان فنیقیها و حدود سه هزار سال قبل از میلاد.  



  2)چرا سلسه­های تاریخی و حوادث سیاسی نمی­توان در تقسیم بندی اصل و مبنا قرار گیرد؟

زیرا سلسله­های تاریخی و حوادث سیاسی و اجتماعی فقط می­توانند سیر تحول و گذرا یك دوره را به دوره­ای دیگر، كند یا تند كننده ولی هرگز در این تقسیم بندی اصل و مبنا قرار نمی­گیرند.  



  3) اوستای موجود از چه كتابهایی تشكیل شده است؟

اوستای موجود از پنج كتاب ب ه نامهای یسنا، یشتها، و یسپرد و ندیدا و خرده اوستا تشكیل شده است كه جملگی حاوی نیایش اهورا مزدا، خدای بزرگ و بی­همتا. ایزدان و فرشتگان، ستایش پاكی و نیكی و راست كرداری، نكوهش دیوان و اهریمنان و همچنین دستورها و احكام و ذكرهای مذهبی است.  



  4) خدای نامه چیست و منشأ و سرمشق چه نوع آثاری است؟

كتابی مهم است كه در اواخر عهد ساسانی پدیدآمد و در نخستین سده­های اسلامی چند بار به عربی ترجمه شد و از روی ترجمه­های آن سیرالملوكها و شاهنامه­های متعددی پرداخته شد كه یكی از آنها شاهنامه­ منثور ابومنصور عبدالرزاق توسی است. این كتاب منشأ و سرمشق آثار تاریخ نویسی در دوره­های بعد شد.  



  بخش اوّل
عصر پیش از رودكی

درآمدی بر عصر پیش از رودكی یا دوره­ شكل گیری زبان و فرهنگ جدید ایران (از سال 21 تا 250 هـ.ق)

سال 21 هـ.ق را از آن رو آغاز این دوره قرار دادیم كه در این سال، امپراطوری عظیم ساسانی كه از درون متلاشی شده بود. در برابر سپاه تازه نفس اسلام به زانو درآمد و در جنگ مهمی كه در حدود نهاوند،‌ میان دو طرف رو ی داد. یزدگرد سوم آخرین امپراطور ساسانی، شكست خورد و عربها این نبرد را «فتح­الفتوح» نامیدند. از این تاریخ به بعد نزدیك به دویست سال، ایران از داشتن حكومت مستقل ملی محروم بود. با وجود این جنگ و گریزهای برخی از ایرانیان مخالف مانند المقنع به آفرید، بابك و كوشش ابومسلم خراسانی، در برانداختن حكومت بنی­امیه و هم تلاشهای ایرنیان دانش دوست در فرآگرفتن زبان عربی و انتقال میراث فرهنگی گذشته­ ایرانیان به دامن اسلام از طریق ترجمه­ی متون پهلوی به عربی، در سرتاسر این دو قرن ادامه داشت تا این كه ابتدا امرای طاهری و بعد از آنها سامانیان در شرق و شمال شرقی ایران حكومتهای نسبتاً مستقّلی تشكیل دادند.  



  درس دوّم
پیشگامی ایرانیان

ایرانیان تنها در قلمرو علوم نقلی و ادبی پیشگام نبوده­اند. بلكه در زمینه­ علوم عقلی هم به دلیل سابقه­ درخشانی كه پیش از اسلام در حوزه­ علمی گندی شاپور كسب كرده بودند. در صف مقدم قرار داشتند.
علل اصلی تأثیر ایرانیان را در نقل و تدوین و نشر علوم در تمدن اسلامی، می­توان چنین خلاصه كرد:
1-راه یافتن ایرانیان به دستگاه حكومت به ویژه در عصر عباسی و به دست گرفتن قدرت و امكانات دولتی.

2-چون ایرانیان، پیش از اسلام بر اثر رواج ادیان و مذاهب مختلف باعث و تحقیق پیرامون مسائل دینی آشنا بودند. در دوره­ اسلامی نیز به مباحثات مذهبی­ رو آوردند و همین برخورد مذاهب و معتقدات با یكدیگر عامل عمده­ای برای توجه كردن مسلمین به برخی از دانشهای آن روزگار بود.

3-در فرهنگ ایرانیان علوم مختلف از قبیل ریاضی، فلسفه و طب وجود داشت كه از فرهنگ یونانی یا هندی ترجمه و اقتباس شده بود و مدتها در گُندی شاپور تدریس می­شد با ترجمه این علوم به زبان عربی، روحیه علمی مناسب با آن هم به فرهنگ اسلامی انتقال یافت و به دلیل زمینه­ مناسبی كه در دامان اسلام پیدا كرد، به شدت مورد توجه و استقبال قرار گرفت.
 



  شعوبیه

سیاست بنی امیه در مورد اقوام عجم (غیرعرب) و به ویژه ایرانیان، سخت ­گیرانه و از روی بی­انصافی بود. آنان سیادت را خاص اعراب و همه­ اقوام و ملل دیگر را بنده و فرودست خود می­دانستند و با آنها همچون بندگان و افراد پست رفتار می­كردند. این سیاست بر ایرانیان كه خود را از هر جهت از تاریان برتر می­دیدند. بسیار گران آمد و آنان را به واكنش شدید و مقابله­ به مثل و ادار كرد. به این ترتیب كه ابتدا با تمسك به آیه­ شریفه­: « اِناّ خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَراً وَ اُنْثی وَ جَعَلْنا كُمْ شُعُوبآً وَ قِبائلَ لِتَعارَ فوُا اِنَّ اَكْرَمَكُمْ عِنْدَالله اَتقَیكُمْ.» موضوع برابری عرب و عجم را مطرح كردند و تنها عامل امتیاز بخش را «تقوا»‌ دانستند اما چون اعراب به این امر راضی نشدند و همچنان به رفتار نادرست خود ادامه می­دادند. با حالت پرخاش، موضوع برتری عجم بر عرب را پیش كشیدند و حتی در نوشته­ها و آثار خود در تحقیر اعراب كوشیدند؛ این گروه كه در دوره­های بعد نیز فعالیت داشتند « شعوبیه » نامیده شدند.

فارسی نو (دری) در ادامه پارسی میانه
كلمه­ « دری»‌ به معنی « درباری» و منسوب به «در»‌ (درباره درگاه) است و در اصطلاح، به زبان دولتی دستگاه ساسانی اطلاق می­شود. گویش دری دنباله­ پهلوی ساسانی است و در آن عناصری از پهلوی اشكانی هم دیده می­شود. این گویش ابتدا در شرق ایران رایج بود اما در دوره­ بعد از اسلام، رسمیت یافت و در امور اداری و برای نوشتن آثار ادبی به كار گرفته شد.
 



  خط عربی

به درستی روشن نیست كه خط عربی از چه تاریخی برای نوشتن فارسی به كار رفت. قدیم­ترین كتابی كه به خط فارسی امروز در دست است كتاب « ابثنَیه مَنْ حقایق الازویه»‌ است كه در سال 477 هـ.ق توسط اسدی توسی و در زمینه پزشگی تحریر شده است.
استفاده از خط عربی در زبان فارسی، زبان و فرهنگ توده­های مردم ایران را به دیانت مقدس اسلام نزدیك كرد. اولین آثار شعر ونثری هم كه به زبان فارسی پدید آمد. در واقع همین خصلت را در خود منعكس كرده است.
 



  نخستین سخن سرایان فارسی

در ایران پیش از اسلام، چه بسا كه به همین زبان فارسی هم شعر وجود داشته است اما مبنای وزن در شعر پیش از اسلام با آنچه ما به عنوان «شعر عروضی» می­شناسیم متفاوت بوده است؛ حتی از قرنهای اولیه­ اسلامی هم اشعاری به لهجه­های محلی و گاه به فارسی دری موجود است كه در آنها مبنای عروض فارسی رعایت نشده است رواج شعر به شیوه عروضی از نیمه­ی اول قرن سوم هجری پیشتر نمی­رود و پیش از آن، اگر شعری هم وجود داشته، بر شیوه­ عروضی نبوده است.
تذكره نویسان از حكیم ابو­حغص سغدی و عبّاس مروزی به عنوان نخستین شاعران پارسی گوی نام برده و حتّی اشعاری را هم به این دو نسبت داده­اند امّا اطلاّ­عات مربوط به آنها جنبه تاریخی ندارد.
اوّلین نمونه­های شعر عروضی به زبان دری به اواخر دوره­ی طاهریان مربوط می­شود. حنظله­ بادغیسی، از شاعران منسوب به آل طاهر است كه دیوان شعری هم بدو نسبت داده­اند. اما بیشتر باید به قول مسلّم تاریخ سیستان اعتماد كرد كه نخستین شاعر پارسی گوی را محمّد بن وضعیت سیستانی معرّفی می­كند. پس از او شاعران دیگر نیز به پارسی شعر گفتند. حمایت یعقوب لیث از شعر فارسی، به عنوان نقطه­ی عطفی در ادبیّات فارسی دری باید مورد توجّه و تأكید قرار گیرد و سال « 251 هـ­ . ق .» نقطه­ شروع شعر فارسی دری در دوره­ اسلامی، قلمداد می­شود.
 



  خود آزمایی درس دوّم
1) فارسی نو (دری) را تعریف كنید؟ درباره­ منشأ آن چه می­دانید؟

كلمه­ داری به معنی درباری و منسوب به در (دربار، درگاه) است و در اصطلاح، به زبان دولتی دستگاه ساسانی اطلاق می­شود.
پاسخ قسمت دوّم سؤال: دنباله­ی پهلوی ساسانی است و در آن عناصری از پهلوی اشكانی هم دیده می­شود.

2) آیا می­توان نخستین شاعر فارسی دری را مشخص كرد؟ چرا؟
خیر ـ چون شعر در نزد تمام اقوام عالم، نا­گزیر از زمانی آغاز می­شود كه انسان توانسته است شور و هیجان درونی خود را با كلام خیال انگیز و مؤثر بیان كند و برای چنین امری نمی­توان آغازی معیّن كرد.

3) كدام منبع، محمّد بن وصیف را نخستین شاعر پارسی گو معرفی كرده است؟
تاریخ سیستان

4) قدیم­ترین كتابی كه به خطّ فارسی امروز در دست است، چه نام دارد و در چه زمینه­ای تأ­لیف شده است؟ این اثر به خطّ كیست؟
الا­بنیه عن حقایق الادویه ـ در زمینه­ی پزشكی ـ این اثر به خطّ اسدی توسی اس

  بخش دوم
عصر رودكی



  درآمدی بر عصر رودكی یا دوره­ی تغزّل و خرد آزمایی

عصر رودكی از نظر سیاسی و تاریخی، هم زمان است با دوره­ی اوج و اعتلای حكومت سامانی در ماورا­ء النّهر و خراسان كه بیش از صد سال دوام داشته است. بخارا عمده­ترین مركز فرهنگی به شمار می­آمد و فقها و ادیبان، آثار ارزنده­ای به پارسی و تازی پدید آوردند. از دیگر مراكز فضل و دانش و ادب، می­توان سمرقند، مرو، توس، هرات و نیشابور، را نام برد.  



  شعر در عصر سامانی

در این عصر با ظهور شاعران بزرگی چون رودكی و شهید بلخی، شعر دری با تمام ویژگیهای زبانی و مضمونی خود، رو به گسترش نهاد.
كثرت شاعران در این دوره و شاعر نوازی و ادب پروری امرای سامانی نشان می­دهد كه بیشتر آنها، خود از درك زیبایی شعری بی­بهره نبوده­اند. از آن میان، رودكی عنوان «پدر شعر فارسی» یافت و عظمت مقام او را بعضی از شاعران دوره­ی بعد مانند عنصری و فرّخی ستودند. طرز شاعری آنان بر سادگی لفظ و آسانی معنی استوار بود و بیشتر به بیرون و واقعیت حیات نظر داشتند.
موضوعات شعری، گذشته از وصف، بیشتر ستایش بود و اندرز و معانی تغزلی و احساسی و كمی هم مزاح. قالبهای شعری، قصیده و قطعه و اندكی هم رباعی بود. محور فكری شاعران این دوره خرد و تكیه بر دانش و فضیلت بود.
 



  درس سوم
شهید بلخی، خردمندی اندوهگین

ابوالحسن شهید بلخی، از معاصران امیرنصر بن احمد سامانی و ابوعبداللّه جیهانی است كه باید پیش از فردوسی، عنوان «شاعر خرد» را به او اختصاص داد. دانش شهید افزون و خطّش نیكو بود و با فلسفه و كلام آشنایی داشت و به تازی و پارسی شعر نیكو می­گفته است. دانش و خواسته:
دانـش و خواستـه است نرگـس و گـل
كه به یك جای، نشكفنـد به هم
هركه ­را دانش است ­خواسته­ نیست
و آنكه ­را خواسته­ است، دانش­ كم
 



  رودكی، شاعر غزل و خرد آزمایی

ابوعبداللّه، جعفر بن محمّد را از آن رو «رودكی» می­گفتند كه در « رودك» یكی از روستاهای سمرقند به دنیا آمده و در همان جا هم نشو و نما یافته بود. او در كودكی حافظه ای نیرومند داشت؛ چنان كه نوشته­اند در هشت سالگی قرآن را حفظ كرد و به شاعری پرداخت. قصیده­های رودكی در نهایت لطف و استحكام و مثنویهایش سنجیده و رقّت­انگیز بود. عنصری بر او رشك می­برد: غزل را « رودكی­وار » نیكو می­دانست و اعتراف می­كرد كه غزل او رودكی ­وار نیست. شاعران نزدیك به روزگار او، او را شاعری نا­بینا می­شناخته­اند اما از سخن خود او و به ویژه توصیفهای دقیق و رنگارنگش، بر نمی­آید كه همه­ عمر را در كوری گذرانده باشد. او در سال 329 هــ . ق. در زادگاهش در گذشت.  



  آثار و اشعار شیوه­ و شاعری رودكی

از دیوان عظیم رودكی كه گفته­اند صد دفتر شعر بوده، بیش از حدود هزار بیت بر جای نمانده است. وی علاوه بر قصیده و غزل و قطعه و حتّی رباعی، چند مثنوی نیز سروده است. مثنوی كلیله و دمنه و منظومه­ سند­بادنامه، از آن جمله­اند و از آنها جز ابیاتی پراكنده در دست نیست.
رودكی در سرودن قصیده­های مدحی و وصفی استاد بود و سبك وی، سبك خراسانی یا تركستانی نام دارد و از خواصّ عمده­ آن، سادگی و در عین حال متانت و استحكام را می­توان برشمرد. قصیده­ « پیری و یاد جوانی » نمونه­ بارز این گونه اشعار اوست.
تخیّل شعر رودكی بسیار نیرومند و زبانش ساده و روان و زنده و پر تپش است. توصیفهای او طبیعی است و وی شعر فارسی را به كمال نسبی نزدیك كرده است؛ از این رو، برخی او را «پدر شعر فارسی» و «سلطان شاعران» لقب داده­اند. در شعر او شور و شادی، زهد و اندرز شكّ و یقین به هم در آمیخته است. با این حال او در مقابل غم و اندوه روزگار دلی قوی و فكری توانا دارد و در هر فرصتی، آدمی را به بردباری فرا می­خواند.

پند زمانه:
زمــانــه پنــدی آزاده وار داد مـــــــرا
زمانه را چو نكو بنـگری همه پنـد است
زبان ببند -مرا گفت- و چشم­ دل ­بگشای
كه ­را زبان ­نه به بنداست، پای در بنداست
بدان كسی­ كه فزون از تو آرزو چه كنی؟
بدان نگر كه به حــال تو آرزومنـد است
 



  خود آزمایی درس سوّم
1 ) از ویژگیهای عمده­ شعر شهید بلخی دو مورد را ذكر كنید؟

1 ـ شهید به تازی و پارسی شعر می­گفت.
2 ـ اشعار او غالباً با چاشنی فكر و فلسفه توأم شده است.
 



  2) در باب رودكی گفته­اند: « شعر او را بر شمرده ره صد ­هزار را هم فزون آید اگر چونان كه باید بشمری » این مطلب نشانه­ی چیست؟ از این تعداد شعر، چه مقدار در دست است؟

قسمت اوّل سؤال: نشانه­ دیوان عظیم رودكی است.
قسمت دوّم سؤال: از این تعداد شعر، بیش از حدود هزار بیت بر جای نمانده است
 



  3) كدامین آثار توسّط رودكی به نظم در آمده است؟ آیا این آثار در دست است؟

قسمت اول: كلیله و دمنه و منظومه­ سند­باد نامه
قسمت دوم: از آنها جز ابیاتی پراكنده در دست نیست.
 



  4) لقب « پدر شعر فارسی » خاصّ كدام یك از شاعران زیر است؟

الف ـ رودكی
ب ـ فرّخی
ج ـ عنصری
د ـ منوچهری
 



  بوشكور بلخی، شیفته­ دانایی

كودكی بوشكور، شاعر قرن چهارم هجری، با ایّام سالخوردگی رودكی سمرقندی و دوران كهولت وی با جوانی فردوسی توسی مصادف بوده است. بوشكور از نظر مضمون و فكر و زبان و جلوه­های شعری، حدّ وسط رودكی و فردوسی به شمار می­رود.
مهم­ترین اثر او مثنوی «آفرین نامه» كه سرشار از اندرز و حكمت است می­باشد، كه جز ابیاتی پراكنده چیزی از این مثنوی به دست ما نرسیده است.

از آفرین نامه:
خردمنــد گوید خرد پادشاست
كه برخاص و برعام فرمانرواست
خـرد را تـن آدمی لشكر است
همـه شهوت و آرزو چاكـر است
جهان را به دانش توان یافتن
بــه دانش توان رستن و بافتن
 



  كسایی، پرچمدار ادبیّات شیعه

دوازده سال از مرگ رودكی، شاعر پر آوازه­ قرن چهارم هجری می­گذشت كه ابوالحسن كسایی (به سال 341 هــ . ق.) در مرو دیده به جهان گشود. دوران شاعری كسایی با اواخر عهد سامانی و اوایل كار غزنویان هم زمان بوده است. وی در آغاز كار، مدّاح پادشاهان بود امّا در میانه­ عمر پشیمان شد و به پارسایی و اندرزگویی روی آورد. مذهب او شیعه­ دوازده امامی است و او را باید پیرو رودكی و پیشرو ناصر خسرو، شاعر آزاده­ قرن و پنجم هجری دانست.  



  اشعار كسایی

دیوان كسایی ظاهراً تا قرن ششم هجری موجود بوده و بعد­ها از میان رفته است. كسانی كه دیوان او را دیده بودند، آن را كتابی مشحون به مدایح و مناقب پیامبر و آل و سرشار از زهد و پند و موعظه توصیف كرده­اند. او پیشگام شاعرانی چون قوامی رازی (شاعر شیعی قرن ششم) و محتشم كاشانی (شاعر مرثیه سرای قرن دهم) است. یكی از قصیده های كسایی كه با این بیت آغاز می­شود. نخستین سوگ­نامه­ مذهبی فارسی است كه به موضوع فاجعه­ كربلا پرداخته است:
باد صبا در آمد، فردوس گشت مرا
آراست بوستان را نیسان به فرش دیبا

كسایی را « نقاش چیره دست طبیعت » هم گفته­اند.
« نمونه شعری » در وصف شنبلید:

بگشا­ی چشم و ژرف نگه كن به شنبلید
تابان به سان گوهر، اندر میان خوید
برسان عاشقی كه ز شرم رخان خویش
دیبای سبز را به رخ خویش در كشید
 



  خودآزمایی درس چهارم
1) مثنوی «آفرین نامه» از كیست؟

از بوشكور بلخی

2) موضاعات شعری عصر رودكی كدامند؟
موضوعات شعری، گذشته از وصف، بیشتر ستایش بود و اندرز و معانی تغزّلی و احساسی و كمی هم مزاح.

3) چرا كسایی را پرچمدار ادبیّات شیعه دانسته­اند؟
زیرا مذهب او شیعه­ی دوازده امامی بوده و هم زمان با فردوسی به عنوان نخستین شاعر دل­بسته­ اهل بیت، درفش جانبداری و ستایش خاندان پیامبر را بر دوش كشیده است: مدحت كن و بستای كسی را كه پیمبر بستود و ثنا كرد و بدو داد همه كار ...... و همچنین نخستین قصیده­های منقبت و مرثیه را باید در دیوان كسایی جستجو كرد.
 



  4) عنوان «پدر شعر فارسی» به كدام شاعر نسبت داده شده است؟

رودكی

5) كدام شاعر را پیرو رودكی و پیشرو ناصرخسرو دانسته­اند؟
كسایی

6) این ابیات سروده­ كیست؟
ای آن كه غمگیـنّ و سـزاواری / واندر نهان، سرشك هـمی بـاری
رفت آن كه رفت و آمد آنكه آمد / بود آن چه بود، خیره چه غم داری!
همواره كرد خواهی گیتـی را؟ / گیتی اسـت، كی پـذیرد هـمـواری

رودكی
 

  بخش سوم - عصر فردوسی
درآمدی بر عصر فردوسی، دوره­ی حماسه­ ملّی و فرد آرمانی

سرزمین دوره ادب فارسی كه از نیمه­ سده­ چهارم تا نیمه­ سده­ پنجم (450-350 هـ.ق) طول كشیده است. عصر فردوسی یا عصر حماسه­ ملی و فرد آرمانی نام نهاده­ایم.
آغاز این دوره هم زمان است با اوج حاكمیت سامانیان، در واقع، عصر اندیشه­ استقلال ملی ایران است. بنابراین امرای سامانی با تأكید بر ضرورت تألیف به زبان فارسی دری و گردآوری تاریخ و روایات گذشته­ ایران و همچنین با تشویق شاعران و نویسندگان و مؤلفان علوم و فنون، می­كوشند در ماوراءالنهر و خراسان بزرگ تركیب تازه­ای از هویت فرهنگی را كه عبارت است از باز یافتن اندیشه­ ایرانی در چارچوب فرهنگ اسلامی – ترویج كنند. در آغاز این دوره، هنوز بیش تر دانشمندان ایران به ضرورت، آثار خود را به عربی می­نوشتند تا بتوانند در سرتاسر دنیای اسلام خوانندگان بیشتری پیدا كند ولی آن جا كه به قلمرو كار سامانیان مربوط می­شد. بیشتر نویسندگان فارسی زبان به نوشتن به زبان فارسی تشویق می­شدند. نثر هم در عصر سامانیان مانند نظم رو به ترقی گذاشت و در سال 346 هـ.ق به امر ابومنصور محمدبن عبدالرزاق حاكم توس، داستانها و روایت زیادی مربوط به تاریخ گذشته­ ایران فراهم شد و به صورت مجموعه­ای مستقل به زبان فارسی درآمد و به نام شاهنامه (شاهنامه منثور)، به عنوان نخستین اثر مستقل نثر فارسی در اختیار همگان قرار گرفت، كه چند سال بعد دقیق توسی و پس از او فردوسی نظم این شاهنامه را به عهده گرفتند.
شعر این دوره؛ بسیار اندك است ولی با این حال، می­تواند استحكام قالب و معنی تنوع اوزان و قالبها، گونه­گونی مضامین و مایه­ها و خیالهای شعری این عصر را نشان بدهد. سنت داستان پردازی، منظومه سرایی اخلاقی و نظم حماسه­های ملی در این دوره پایه گذاری می­شود.
شعر این عصر، منادی صلح و آرامش و رفاه و شادی است و از خصوصیات بارز آن نزدیكی یه طبیعت. آمیختگی با موسقیی، داشتن رنگ ملی و ایرانی در برگیرنده­ مایه­های حكمی و اخلاقی و فقدان مایه­های عرفانی و آسمانی است. محور فكری شعر این دوره، عشق به حقیقت، برتری یافتن خیر در برابر شعر، بهروزی قوم ایرانی و در نهایت، همه­ انسان­های حق طلب است.



  نكته:

نكته­ اصلی جریان شعر در این دوره، بر حمایت از فرهنگ قومی و اهمیت و اعتبار بخشیدن به زبان فارسی است.
در این دوره، علاوه بر غزنه، توس به عنوان مهمترین فرهنگ شهر مورد توجه قرار می­گیرد و سه شاعر حماسه سرای این عصر، یعنی دقیقی و فردوسی و اسدی از این شهر برمی­خیزند و ادبیات مردمی در كنار ادبیات ستایشی شكل می­گیرد.
 



  درس پنجم
نثر فارسی و آغاز ادبیات تاریخی دینی
1)شاهنامه ابومنصوری

نخستین كتاب نثر فارسی است كه به دستور و سرمایه­ ابومنصور محمدبن عبدارزاق توسی، فراهم شد و به شاهنامه­ ابومنصوری شهرت یافت. موضوع كتاب. تاریخ گذشته­ ایران است. اصل این كتاب متأسفانه از میان رفته و تنها مقدمه­ آن كه حدود پانزده صفحه می­شود. از طریق بعضی از نسخه­های خطی قدیمی شاهنامه به دست ما رسیده است. علاوه بر این شاهنامه، شاهنامه منثور دیگری به نام شاهنامه­ ­ابوالمؤید بلخی وجود داشته كه به كلی از میان رفته است.  



  2)ترجمه تفسیری طبری

دومین كتاب مهمی كه به نثر فارسی در زمان سامانیان فراهم آمده ­است و خوشبختانه تمام آن تا امروز برجای مانده – ترجمه­ای از یك تفسیر قرآن است كه اصل عربی آن در سالهای آخر قرن سوم به دست محمدبن جریر طبری، دانشمند ایرانی، تألیف یافته است. این ترجمه به دستور منصور بن نوح سامانی و توسط عده­ای از علمای ماوراءنهر انجام گرفت و آنچه امروز به نام ترجمه­ تفسیر طبری در اختیار ماست، ترجمه و خلاصه­ای از همان تفسیر محمدبن جریر طبری است كه در میان سده­ چهارم هجری به پارسی ساده و استواری درآمده است. نثر كتاب، ساده و شمار لغات تاره­­ در آن بسیار كم است. همچنین این كتاب نقطه­ آغازی برای نثر دینی فارسی به شمار می­رود.  



  3)تاریخ بلعمی

این كتاب، در سال 352 هـ.ق توسط ابوعلی­بلعمی از روی تاریخ طبری (اصل آن عربی است.) ترجمه شد و ابوعلی بلعمی. اطلاعاتی دیگر راجع به تاریخ ایران بر آن افزود و همچنین با حذف مطالبی از اصل تاریخ طبری، آن را به صورت تألیفی مستقل درآورد كه به تاریخ بلعمی شهرت یافته است و از متون تاریخی مهم عصر سامانی به شمار می­رود.  



  4)الابنیه عن حقایق الادویه

این كتاب را ابومنصور موفق هروی در خواص گیاهان و داروها به نثر علمی فارسی در سال (366-350 هـ.ق)تألیف كرده است.  



  5)هدایة المتعلمین فی الطب

پزشكی از مردم بخارا به نام، ابوبكر اَخَوَیْنی بخارایی، كتابی در شیوه­ درمان بیماریها در نیمه قرن چهارم تألیف كرد و نام آن را هدیةالمتعلمین فی الطب گذاشت. در این كتاب برای بسیاری از اصطلاحات علمی واژه­های مناسب فارسی به كار رفته است.  



  6)حدودالعام من المشرق الی المغرب

حدود العالم نخستین كتاب جغرافیا به زبان پارسی است و در سال 372 هـ.ق تألیف یافته و مؤلف آن معلوم نیست، اما نثر آن ساده و روان و موضوع آن جغرافیای عمومی، به ویژه جغرافیای سرزمینهای اسلامی است.  



  خود آزمایی درس پنجم
1) موضوع كتاب «‌الابنیه ... »‌ چیست؟

موضوع آن علم داروشناسی است.  



  2) آیا تاریخی بلعمی ترجمه­ی دقیق تاریخ طبری است؟ توضیح دهید:

خیر –زیرا، بلعمی، اطلاعات دیگری راجع به تاریخ ایران به دست آورد و بر آن فزود و با حذف مطالبی از اصل تاریخ طبری، آن را به صورت تألیفی مستقل درآورد.  



  3) چگونگی شكل گیری شاهنامه ابومنصوری را بیان كنید؟

به علت غلبه­ روح ایران دوستی و احساس نیاز به هویتی مستقل – به ویژه در خراسان آن روز- داستانها و روایات زیادی مربوط به تاریخ گذشته­ ایران فراهم شد و سرانجام در سال 346 هـ.ق به امر ابومنصور محمدبن عبدالرزاق حاكم توس، به صورت مجموعه­ای مستقل به زبان فارسی درآمد و به نام شاهنامه ابومنصوری به عنوان نخستین اثر مستقل نثر فارسی در اختیار همگان قرار گرفت.  



  4)چند تن از حماسه سرایان مشهور را نام ببرید؟

دقیقی، فردوسی، اسدی.  



نوشته شده توسط:asal roohi

ویرایش:--

How can we increase our height?
سه شنبه 17 مرداد 1396 04:04 ق.ظ
Hi there! Do you know if they make any plugins to help with Search Engine Optimization? I'm trying to get
my blog to rank for some targeted keywords but I'm not seeing very good gains.
If you know of any please share. Kudos!
Can you have an operation to make you taller?
یکشنبه 15 مرداد 1396 04:20 ب.ظ
I do not even know how I ended up here, but I thought this post was great.
I do not know who you are but definitely you're going to a
famous blogger if you aren't already ;) Cheers!
http://kareytraywick.hatenablog.com/entry/2016/02/23/223037
یکشنبه 15 مرداد 1396 08:16 ق.ظ
I got this web site from my pal who informed me about this web page and now this time I am visiting this web page
and reading very informative posts at this time.
How do I stretch my Achilles tendon?
شنبه 7 مرداد 1396 09:13 ب.ظ
Please let me know if you're looking for a author for your site.
You have some really great posts and I think I would be a good asset.
If you ever want to take some of the load off, I'd absolutely love to write some content for your blog in exchange for a link back to mine.
Please shoot me an email if interested. Kudos!
What do eccentric heel drops do?
شنبه 7 مرداد 1396 10:47 ق.ظ
Thanks for finally talking about >red love - تاریخ ایران وجهان <Loved it!
How long will it take for my Achilles tendon to heal?
شنبه 7 مرداد 1396 08:27 ق.ظ
Great post.
std clinics near me
جمعه 2 تیر 1396 08:29 ب.ظ
بسیار core از خود نوشتن در حالی که صدایی مناسب در آغاز آیا واقعا حل و
فصل درست با من پس از برخی از زمان.
جایی در سراسر پاراگراف شما موفق به من مؤمن اما فقط برای کوتاه در حالی که.
من هنوز کردم مشکل خود را با جهش در
منطق و یک خواهد را سادگی به کمک پر کسانی که
شکاف. در صورتی که شما که می توانید
انجام من می قطعا بود مجذوب.
BHW
جمعه 1 اردیبهشت 1396 08:09 ب.ظ
With havin so much content do you ever run into any issues of plagorism or copyright violation? My site has a lot
of unique content I've either created myself or outsourced but it seems a
lot of it is popping it up all over the web without my permission. Do you know
any techniques to help reduce content from being ripped off?
I'd definitely appreciate it.
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر

آرشیو

آخرین پستها

نویسندگان

آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :

جستجو